3.2 Avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda TRIZ metodining roli
TRIZ (ruscha: Теория решения изобретательских задач) — bu ijodiy muammolarni yechish nazariyasi bo‘lib, u 1946-yilda sovet muhandisi Genrix Altshuller tomonidan ishlab chiqilgan. TRIZ metodi muammolarni tizimli va ilmiy yondashuv orqali hal qilishga yordam beradi, yangi g‘oyalar yaratish va murakkab vaziyatlarda innovatsion yechimlar topishga qaratilgan.
TRIZ metodi avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Ular nafaqat texnik bilim va ko‘nikmalarni oshiradi, balki muammolarni innovatsion tarzda hal qilish va yangi pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
TRIZning asosiy maqsadi
• Murakkab muammolarni hal qilish uchun yangi va samarali yechimlar topish.
• Muammolarni tahlil qilib, ularning ildiz sabablarini aniqlash.
• Innovatsion fikrlashni tizimli tarzda rivojlantirish.
TRIZ metodining asosiy elementlari
• Muammoni aniqlash va tahlil qilish
• Konfliktlarni aniqlash (ya’ni qarama-qarshi talablar yoki sharoitlar)
• Yechimlar uchun universal prinsiplardan foydalanish
• Ijodiy g‘oyalarni ishlab chiqish uchun tizimli yondashuv
• TRIZ metodi qanday sohalarda qo‘llaniladi?
• Muhandislik va texnika
• Ta’lim va pedagogika
• Biznes va boshqaruv
• Dizayn va innovatsiyalar.va boshqa ko‘plab sohalarda.
Rivojlantirish bosqichlari tayyorgarlik, asosiy va yakunlovchi bosqichlardan iboratdir. TRIZ, to‘liq immersiya, anketa so‘rovlari, interaktiv, taqqoslash, ma’lumotlarni tahlil qilish, kuzatish va baholash metodlari loyihalashtirildi. Avtomobil simulyatorlari, interaktiv doska, yo‘l harakati belgilari, maketlar, ko‘rgazmalar va real mashinalar (haydash amaliyotlari) kabi vositalardan foydalanildi.
Avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda TRIZ metodi ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismidir. Ularning kasbiy kompetensiyalari, ta’lim metodologiyasi va pedagogik usullarni samarali qo‘llash qobiliyatlari o‘quvchilarning haydovchilik ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, ta’lim jarayonida turli qiyinchiliklar va muammolar yuzaga keladi. Ushbu muammolarni hal qilishda TRIZ metodi (Ixtirochilik masalalarini hal qilish nazariyasi) qo‘llanilishi innovatsion yondashuvlarni joriy etish va o‘qituvchilar hamda yo‘riqchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi.
TRIZ (Ixtirochilik masalalarini hal qilish nazariyasi) – bu ixtirochilik masalalarini tizimli yondashuv orqali hal qilish uchun ishlab chiqilgan metoddir. U Genrix Altshuller tomonidan yaratilgan bo‘lib, turli sanoat sohalarda muammolarni hal qilishda muvaffaqiyatli qo‘llanilgan.
TRIZ metodikasining asosiy tamoyillari qarama-qarshiliklarni aniqlash va ularni hal qilish orqali innovatsion yechimlar ishlab chiqish, ixtirochilik prinsiplaridan foydalanish va ideal yakuniy natija (IYN) kontseptsiyasini ilgari surishdan iboratdir.
TRIZ metodikasining asosiy maqsadi muammolarga innovatsion, samarali va tizimli yondashuvni qo‘llashdir.
TRIZ metodikasining avtomaktabda qo‘llanilishi o‘qituvchilar va yo‘riqchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda keng imkoniyatlar yaratadi. Buning uchun quyidagi yondashuvlar va usullar qo‘llanilishi mumkin:
TRIZ metodidan foydalanishda ta’lim jarayonidagi muammolarni tahlil qilish zarur. Masalan, o‘quvchilar uchun murakkab bo‘lgan nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash, xatoliklarni tahlil qilish va o‘qitish jarayonidagi qiyinchiliklar aniqlanadi. TRIZ ushbu muammolarni aniqlashda tizimli yondashuv orqali yechim topish imkonini beradi.
TRIZ metodida qarama-qarshiliklarni aniqlash va ularni hal qilish muhim ahamiyatga ega. Avtomaktabda o‘qituvchilar o‘quvchilarni o‘qitishda muayyan qarama-qarshiliklarga duch keladi. Masalan, o‘quvchining yuqori nazariy bilimlari bo‘lsa-da, amaliyotda kamchiliklar kuzatiladi. TRIZ yordamida ushbu qarama-qarshiliklar tahlil qilinib, samarali o‘qitish usullari ishlab chiqiladi.
TRIZ metodikasida 40 ta ixtirochilik prinsipi mavjud bo‘lib, ular turli sohalarda innovatsion yechimlarni ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Avtomaktab o‘qituvchilari va yo‘riqchilari o‘z faoliyatida ushbu prinsiplarni qo‘llashi mumkin.
Masalan:
Ajratish: Nazariy va amaliy ta’limni bir-biridan ajratib, o‘qitishning turli bosqichlarini alohida vaqtlar va metodlarda tashkil etish.
Oldindan harakat qilish: O‘quvchilarni mashg‘ulotlardan oldin simulyatsiya va virtual darslar orqali xatoliklarni oldindan ko‘rsatish va ularga tayyorlanishni ta’minlash.
TRIZ yordamida avtomaktabda innovatsion o‘qitish metodlari joriy etilishi mumkin. Masalan, virtual haqiqat (VR) texnologiyasi yordamida mashg‘ulotlarni simulyatsiya qilish, o‘quvchilarni xavfsizlik va avtomobil boshqaruvi bo‘yicha interaktiv mashg‘ulotlarga jalb etish. Bu o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amaliyotga qo‘llashda yordam beradi va ularni real hayotdagi holatlarga tayyorlaydi.
TRIZ metodikasini avtomaktabda qo‘llashning afzalliklari:
Muammolarga innovatsion yondashuv: TRIZ yordamida ta’lim jarayonidagi muammolar tizimli va innovatsion tarzda hal qilinadi.
Kreativ fikrlashni rivojlantirish: O‘qituvchi va yo‘riqchilar kreativ va tizimli fikrlashga o‘rgatiladi, bu ularning pedagogik malakasini oshiradi.
Amaliy va nazariy bilimlarning uyg‘unligi: TRIZ yordamida o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amaliyotga qo‘llashning samarali yo‘llari topiladi.
O‘quvchilarni real holatlarga tayyorlash: VR va simulyatsiya texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarni real hayotdagi holatlarga tayyorlashga yordam beradi.
TRIZ metodikasi avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Muammolarga innovatsion yondashuv, kreativ fikrlash va pedagogik metodlarni rivojlantirish orqali ta’lim jarayoni samarali va qiziqarli bo‘ladi. TRIZ yordamida o‘qituvchilarning kasbiy malakalari oshiriladi, ular yangi pedagogik texnologiyalar bilan tanishadi va ta’lim sifati yuqori darajaga ko‘tariladi.
Avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda to‘liq immersiya metodi qo‘llaniladi. Ushbu metod o‘quvchilarni o‘rganilayotgan imkoniyatini mavzu yoki faoliyatga to‘liq sho‘ng‘itish, real hayot sharoitlarida ishlash yaratish orqali o‘rgatishni maqsad qiladi. Bu metod o‘qituvchilar va yo‘riqchilarning amaliy ko‘nikmalarini oshirish hamda o‘quvchilarni haqiqiy hayotdagi vaziyatlarga tayyorlashda samarali vosita hisoblanadi.
TRIZ metodi avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Ular nafaqat texnik bilim va ko‘nikmalarni oshiradi, balki muammolarni innovatsion tarzda hal qilish va yangi pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
TRIZning asosiy maqsadi
• Murakkab muammolarni hal qilish uchun yangi va samarali yechimlar topish.
• Muammolarni tahlil qilib, ularning ildiz sabablarini aniqlash.
• Innovatsion fikrlashni tizimli tarzda rivojlantirish.
TRIZ metodining asosiy elementlari
• Muammoni aniqlash va tahlil qilish
• Konfliktlarni aniqlash (ya’ni qarama-qarshi talablar yoki sharoitlar)
• Yechimlar uchun universal prinsiplardan foydalanish
• Ijodiy g‘oyalarni ishlab chiqish uchun tizimli yondashuv
• TRIZ metodi qanday sohalarda qo‘llaniladi?
• Muhandislik va texnika
• Ta’lim va pedagogika
• Biznes va boshqaruv
• Dizayn va innovatsiyalar.va boshqa ko‘plab sohalarda.
Rivojlantirish bosqichlari tayyorgarlik, asosiy va yakunlovchi bosqichlardan iboratdir. TRIZ, to‘liq immersiya, anketa so‘rovlari, interaktiv, taqqoslash, ma’lumotlarni tahlil qilish, kuzatish va baholash metodlari loyihalashtirildi. Avtomobil simulyatorlari, interaktiv doska, yo‘l harakati belgilari, maketlar, ko‘rgazmalar va real mashinalar (haydash amaliyotlari) kabi vositalardan foydalanildi.
Avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda TRIZ metodi ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismidir. Ularning kasbiy kompetensiyalari, ta’lim metodologiyasi va pedagogik usullarni samarali qo‘llash qobiliyatlari o‘quvchilarning haydovchilik ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, ta’lim jarayonida turli qiyinchiliklar va muammolar yuzaga keladi. Ushbu muammolarni hal qilishda TRIZ metodi (Ixtirochilik masalalarini hal qilish nazariyasi) qo‘llanilishi innovatsion yondashuvlarni joriy etish va o‘qituvchilar hamda yo‘riqchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi.
TRIZ (Ixtirochilik masalalarini hal qilish nazariyasi) – bu ixtirochilik masalalarini tizimli yondashuv orqali hal qilish uchun ishlab chiqilgan metoddir. U Genrix Altshuller tomonidan yaratilgan bo‘lib, turli sanoat sohalarda muammolarni hal qilishda muvaffaqiyatli qo‘llanilgan.
TRIZ metodikasining asosiy tamoyillari qarama-qarshiliklarni aniqlash va ularni hal qilish orqali innovatsion yechimlar ishlab chiqish, ixtirochilik prinsiplaridan foydalanish va ideal yakuniy natija (IYN) kontseptsiyasini ilgari surishdan iboratdir.
TRIZ metodikasining asosiy maqsadi muammolarga innovatsion, samarali va tizimli yondashuvni qo‘llashdir.
TRIZ metodikasining avtomaktabda qo‘llanilishi o‘qituvchilar va yo‘riqchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda keng imkoniyatlar yaratadi. Buning uchun quyidagi yondashuvlar va usullar qo‘llanilishi mumkin:
TRIZ metodidan foydalanishda ta’lim jarayonidagi muammolarni tahlil qilish zarur. Masalan, o‘quvchilar uchun murakkab bo‘lgan nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash, xatoliklarni tahlil qilish va o‘qitish jarayonidagi qiyinchiliklar aniqlanadi. TRIZ ushbu muammolarni aniqlashda tizimli yondashuv orqali yechim topish imkonini beradi.
TRIZ metodida qarama-qarshiliklarni aniqlash va ularni hal qilish muhim ahamiyatga ega. Avtomaktabda o‘qituvchilar o‘quvchilarni o‘qitishda muayyan qarama-qarshiliklarga duch keladi. Masalan, o‘quvchining yuqori nazariy bilimlari bo‘lsa-da, amaliyotda kamchiliklar kuzatiladi. TRIZ yordamida ushbu qarama-qarshiliklar tahlil qilinib, samarali o‘qitish usullari ishlab chiqiladi.
TRIZ metodikasida 40 ta ixtirochilik prinsipi mavjud bo‘lib, ular turli sohalarda innovatsion yechimlarni ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Avtomaktab o‘qituvchilari va yo‘riqchilari o‘z faoliyatida ushbu prinsiplarni qo‘llashi mumkin.
Masalan:
Ajratish: Nazariy va amaliy ta’limni bir-biridan ajratib, o‘qitishning turli bosqichlarini alohida vaqtlar va metodlarda tashkil etish.
Oldindan harakat qilish: O‘quvchilarni mashg‘ulotlardan oldin simulyatsiya va virtual darslar orqali xatoliklarni oldindan ko‘rsatish va ularga tayyorlanishni ta’minlash.
TRIZ yordamida avtomaktabda innovatsion o‘qitish metodlari joriy etilishi mumkin. Masalan, virtual haqiqat (VR) texnologiyasi yordamida mashg‘ulotlarni simulyatsiya qilish, o‘quvchilarni xavfsizlik va avtomobil boshqaruvi bo‘yicha interaktiv mashg‘ulotlarga jalb etish. Bu o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amaliyotga qo‘llashda yordam beradi va ularni real hayotdagi holatlarga tayyorlaydi.
TRIZ metodikasini avtomaktabda qo‘llashning afzalliklari:
Muammolarga innovatsion yondashuv: TRIZ yordamida ta’lim jarayonidagi muammolar tizimli va innovatsion tarzda hal qilinadi.
Kreativ fikrlashni rivojlantirish: O‘qituvchi va yo‘riqchilar kreativ va tizimli fikrlashga o‘rgatiladi, bu ularning pedagogik malakasini oshiradi.
Amaliy va nazariy bilimlarning uyg‘unligi: TRIZ yordamida o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amaliyotga qo‘llashning samarali yo‘llari topiladi.
O‘quvchilarni real holatlarga tayyorlash: VR va simulyatsiya texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarni real hayotdagi holatlarga tayyorlashga yordam beradi.
TRIZ metodikasi avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Muammolarga innovatsion yondashuv, kreativ fikrlash va pedagogik metodlarni rivojlantirish orqali ta’lim jarayoni samarali va qiziqarli bo‘ladi. TRIZ yordamida o‘qituvchilarning kasbiy malakalari oshiriladi, ular yangi pedagogik texnologiyalar bilan tanishadi va ta’lim sifati yuqori darajaga ko‘tariladi.
Avtomaktab o‘qituvchilari va haydovchi-yo‘riqchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda to‘liq immersiya metodi qo‘llaniladi. Ushbu metod o‘quvchilarni o‘rganilayotgan imkoniyatini mavzu yoki faoliyatga to‘liq sho‘ng‘itish, real hayot sharoitlarida ishlash yaratish orqali o‘rgatishni maqsad qiladi. Bu metod o‘qituvchilar va yo‘riqchilarning amaliy ko‘nikmalarini oshirish hamda o‘quvchilarni haqiqiy hayotdagi vaziyatlarga tayyorlashda samarali vosita hisoblanadi.