3.1 Haydovchilarni tayyorlashda Xorijiy davlatlar uslubi
Xorijiy davlatlarning tajribasi haydovchilarni tayyorlashda turli xil yondashuvlar va metodlardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Har bir mamlakatning o‘ziga xos qonuniy normalari, madaniyati, infratuzilmasi va iqtisodiy sharoitlari mavjud bo‘lsa-da, umumiy maqsad haydovchilarni xavfsiz va samarali tayyorlashdir.
Yaponiya: Haydovchilarni tayyorlash tizimi dunyodagi eng yuqori standartlarga ega. O‘quv jarayoni ikki bosqichda amalga oshiriladi: nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalarni o‘z ichiga olgan kurslar hamda simulyatsiya va mashqlar orqali haydovchi harakatlarini sinovdan o‘tkazish. Avtomobil simulyatorlari keng qo‘llaniladi, bu haydovchilarga turli sharoitlarda mashq qilish imkonini beradi. Psixologik sinovlar va stressni boshqarish mashqlari muhim o‘rin tutadi, chunki yo‘l harakati intensiv va xavfli bo‘lishi mumkin. O‘quv kursi kamida 30 soatni tashkil etadi. Tizim Driver’s License Act va Road Traffic Lawga asoslanadi [Japan Traffic Safety Association].
Germaniya: Haydovchilarni tayyorlash yuqori sifat va qat’iy nazorat bilan ajralib turadi. Ko‘p bosqichli o‘quv tizimi mavjud bo‘lib, dastlabki kurslarda nazariy va amaliy bilimlar o‘rganiladi, so‘ng real sharoitlarda haydovchilik amaliyoti o‘tash imkoniyati beriladi. Haydovchilarga qiyin vaziyatlarda tez qaror qabul qilish o‘rgatiladi. Tizim Fahrlehrergesetz va Straßenverkehrs-Zulassungs-Ordnungga asoslanadi. Amaliy kurslar kamida 12 ta mashg‘ulotni, birinchi marta guvohnoma oluvchilar uchun esa 25 soatlik mashg‘ulotlarni o‘z ichiga oladi, shundan 4 soati tunda, 4 soati avtodromda va qolganlari turli joylarda o‘tkaziladi. O‘quvchilar nostandart vaziyatlarda mashq qilishga tayyorlanadi. O‘quv dasturi ko‘zgular bilan ishlash, masofani saqlash va texnik bilimlarni o‘z ichiga oladi [German Road Traffic Regulations].
Shveytsariya: Yuqori malakali o‘qituvchilar va qat’iy qonunlar qo‘llaniladi. Amaliy mashqlar va xavfsizlikka alohida e’tibor beriladi. Haydovchilik guvohnomasi olish uchun bir nechta nazariy va amaliy testlardan muvaffaqiyatli o‘tish talab qilinadi.
AQSh: O‘quv jarayoni davlat va xususiy kompaniyalar tomonidan olib boriladi, shtatlarga qarab farq qiladi. Yangi haydovchilar uchun bosqichma-bosqich dasturlar mavjud bo‘lib, simulyatorlar va real sharoitlarda mashqlar qo‘llaniladi. Kaliforniyada minimal 6 soat nazariy va 6 soat amaliy mashg‘ulotlar talab qilinadi. Tizim National Highway Traffic Safety Administration (NHTSA) tomonidan tartibga solinadi [NHTSA Driver Education Standards].
Fransiya: An’anaviy va zamonaviy texnologiyalar uyg‘unlashtirilgan. Tezkor kurslar qisqa muddatda nazariy va amaliy tayyorgarlikni ta’minlaydi. Onlayn ma’lumotlar bazasi va kurslar keng qo‘llaniladi. Kurs kamida 20 soat nazariy va 10 soat amaliy mashg‘ulotlarni o‘z ichiga oladi. Tizim Code de la Route va Système d’Apprentissage de la Conduitega asoslanadi [Code de la Route - France].
Janubiy Koreya: Imtihonlar Rossiyadagiga o‘xshash bo‘lib, nazariy imtihon, avtodromda va real yo‘l sharoitida sinovlarni o‘z ichiga oladi. Avtodromlar zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan bo‘lib, chorrahalar, temir yo‘l kesishmalari va burilishlar modellashtirilgan. Imtihonlarda xolislikni ta’minlash uchun datchiklar tizimidan foydalaniladi. Minimal 40 soat o‘qish talab qilinadi. Tizim Road Traffic Act va Driver’s License Actga asoslanadi [Korean Road Traffic Act].
Rossiya: O‘quv jarayoni davlat va xususiy avtomaktablarda olib boriladi. Minimal 56 soat (24 soat nazariy, 32 soat amaliy) o‘qish talab qilinadi. Tizim Federal Law on Road Traffic Safety va Russian Traffic Regulationsga asoslanadi [Federal Law on Road Traffic Safety].
Xitoy: Minimal 30 soat o‘qish talab qilinadi. Tizim China Road Traffic Safety Law va Traffic Management Lawga asoslanadi [China Road Traffic Safety Law].
Braziliya: Minimal 20 soat nazariy va 20 soat amaliy mashg‘ulotlar talab qilinadi. Tizim Brazilian Traffic Codega asoslanadi [Brazilian Traffic Code].
Indoneziya: Minimal 24 soat nazariy va 24 soat amaliy mashg‘ulotlar talab qilinadi. Tizim Traffic Law of Indonesia va Road Safety Lawga asoslanadi [Indonesia Traffic Law].
Buyuk Britaniya: Minimal 20-30 soat amaliy mashg‘ulotlar talab qilinadi, ammo rasmiy minimal talablar yo‘q. Tizim DVSA (Driver and Vehicle Standards Agency) tomonidan tartibga solinadi [DVSA Driver Training].
O‘zbekistonda haydovchilik guvohnomasi olish uchun 120 soat nazariy va 50 soat amaliy darslar o‘tkaziladi. O‘quvchilar turli sharoitlarda (qor, yomg‘ir, shahar harakati) haydashga tayyorlanadi [96].
Avtomaktab o‘qituvchilarini qayta tayyorlash muddati mamlakatga qarab farq qiladi. Evropada bu kurslar 40-80 soat, AQShda 20-60 soat, Kanadada 40 soat, Avstraliyada 30-40 soatni tashkil etadi. O‘zbekistonda o‘qituvchilarni qayta tayyorlash 72 soat, malaka oshirish 144 soat, haydovchi-yo‘riqchilarni qayta tayyorlash 72 soat, malaka oshirish 90 soatga mo‘ljallangan [31].
Avtomototransport vositalari va shahar elektr transporti haydovchilarini tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish bo‘yicha ta’lim tashkilotlarida o‘qituvchi va haydovchi-yo‘riqchilarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomda har uch yilda bir marta malaka oshirish shartnoma asosida amalga oshirilishi belgilangan.
Yaponiya: Haydovchilarni tayyorlash tizimi dunyodagi eng yuqori standartlarga ega. O‘quv jarayoni ikki bosqichda amalga oshiriladi: nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalarni o‘z ichiga olgan kurslar hamda simulyatsiya va mashqlar orqali haydovchi harakatlarini sinovdan o‘tkazish. Avtomobil simulyatorlari keng qo‘llaniladi, bu haydovchilarga turli sharoitlarda mashq qilish imkonini beradi. Psixologik sinovlar va stressni boshqarish mashqlari muhim o‘rin tutadi, chunki yo‘l harakati intensiv va xavfli bo‘lishi mumkin. O‘quv kursi kamida 30 soatni tashkil etadi. Tizim Driver’s License Act va Road Traffic Lawga asoslanadi [Japan Traffic Safety Association].
Germaniya: Haydovchilarni tayyorlash yuqori sifat va qat’iy nazorat bilan ajralib turadi. Ko‘p bosqichli o‘quv tizimi mavjud bo‘lib, dastlabki kurslarda nazariy va amaliy bilimlar o‘rganiladi, so‘ng real sharoitlarda haydovchilik amaliyoti o‘tash imkoniyati beriladi. Haydovchilarga qiyin vaziyatlarda tez qaror qabul qilish o‘rgatiladi. Tizim Fahrlehrergesetz va Straßenverkehrs-Zulassungs-Ordnungga asoslanadi. Amaliy kurslar kamida 12 ta mashg‘ulotni, birinchi marta guvohnoma oluvchilar uchun esa 25 soatlik mashg‘ulotlarni o‘z ichiga oladi, shundan 4 soati tunda, 4 soati avtodromda va qolganlari turli joylarda o‘tkaziladi. O‘quvchilar nostandart vaziyatlarda mashq qilishga tayyorlanadi. O‘quv dasturi ko‘zgular bilan ishlash, masofani saqlash va texnik bilimlarni o‘z ichiga oladi [German Road Traffic Regulations].
Shveytsariya: Yuqori malakali o‘qituvchilar va qat’iy qonunlar qo‘llaniladi. Amaliy mashqlar va xavfsizlikka alohida e’tibor beriladi. Haydovchilik guvohnomasi olish uchun bir nechta nazariy va amaliy testlardan muvaffaqiyatli o‘tish talab qilinadi.
AQSh: O‘quv jarayoni davlat va xususiy kompaniyalar tomonidan olib boriladi, shtatlarga qarab farq qiladi. Yangi haydovchilar uchun bosqichma-bosqich dasturlar mavjud bo‘lib, simulyatorlar va real sharoitlarda mashqlar qo‘llaniladi. Kaliforniyada minimal 6 soat nazariy va 6 soat amaliy mashg‘ulotlar talab qilinadi. Tizim National Highway Traffic Safety Administration (NHTSA) tomonidan tartibga solinadi [NHTSA Driver Education Standards].
Fransiya: An’anaviy va zamonaviy texnologiyalar uyg‘unlashtirilgan. Tezkor kurslar qisqa muddatda nazariy va amaliy tayyorgarlikni ta’minlaydi. Onlayn ma’lumotlar bazasi va kurslar keng qo‘llaniladi. Kurs kamida 20 soat nazariy va 10 soat amaliy mashg‘ulotlarni o‘z ichiga oladi. Tizim Code de la Route va Système d’Apprentissage de la Conduitega asoslanadi [Code de la Route - France].
Janubiy Koreya: Imtihonlar Rossiyadagiga o‘xshash bo‘lib, nazariy imtihon, avtodromda va real yo‘l sharoitida sinovlarni o‘z ichiga oladi. Avtodromlar zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan bo‘lib, chorrahalar, temir yo‘l kesishmalari va burilishlar modellashtirilgan. Imtihonlarda xolislikni ta’minlash uchun datchiklar tizimidan foydalaniladi. Minimal 40 soat o‘qish talab qilinadi. Tizim Road Traffic Act va Driver’s License Actga asoslanadi [Korean Road Traffic Act].
Rossiya: O‘quv jarayoni davlat va xususiy avtomaktablarda olib boriladi. Minimal 56 soat (24 soat nazariy, 32 soat amaliy) o‘qish talab qilinadi. Tizim Federal Law on Road Traffic Safety va Russian Traffic Regulationsga asoslanadi [Federal Law on Road Traffic Safety].
Xitoy: Minimal 30 soat o‘qish talab qilinadi. Tizim China Road Traffic Safety Law va Traffic Management Lawga asoslanadi [China Road Traffic Safety Law].
Braziliya: Minimal 20 soat nazariy va 20 soat amaliy mashg‘ulotlar talab qilinadi. Tizim Brazilian Traffic Codega asoslanadi [Brazilian Traffic Code].
Indoneziya: Minimal 24 soat nazariy va 24 soat amaliy mashg‘ulotlar talab qilinadi. Tizim Traffic Law of Indonesia va Road Safety Lawga asoslanadi [Indonesia Traffic Law].
Buyuk Britaniya: Minimal 20-30 soat amaliy mashg‘ulotlar talab qilinadi, ammo rasmiy minimal talablar yo‘q. Tizim DVSA (Driver and Vehicle Standards Agency) tomonidan tartibga solinadi [DVSA Driver Training].
O‘zbekistonda haydovchilik guvohnomasi olish uchun 120 soat nazariy va 50 soat amaliy darslar o‘tkaziladi. O‘quvchilar turli sharoitlarda (qor, yomg‘ir, shahar harakati) haydashga tayyorlanadi [96].
Avtomaktab o‘qituvchilarini qayta tayyorlash muddati mamlakatga qarab farq qiladi. Evropada bu kurslar 40-80 soat, AQShda 20-60 soat, Kanadada 40 soat, Avstraliyada 30-40 soatni tashkil etadi. O‘zbekistonda o‘qituvchilarni qayta tayyorlash 72 soat, malaka oshirish 144 soat, haydovchi-yo‘riqchilarni qayta tayyorlash 72 soat, malaka oshirish 90 soatga mo‘ljallangan [31].
Avtomototransport vositalari va shahar elektr transporti haydovchilarini tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish bo‘yicha ta’lim tashkilotlarida o‘qituvchi va haydovchi-yo‘riqchilarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomda har uch yilda bir marta malaka oshirish shartnoma asosida amalga oshirilishi belgilangan.
Avtomaktab o‘qituvchi va haydovchi-yo‘riqchilarining majburiyatlari quyidagilardan iborat:
• O‘quv dasturlari talablarini bajarish;
• O‘quv mashg‘ulotlariga o‘z vaqtida qatnashish;
• O‘quv dasturlarida nazarda tutilgan sinov imtihonlarini topshirish;
• O‘quv jarayonida berilgan topshiriqlarni o‘z vaqtida bajarish;
• Akademiyaga tegishli mulklarni asrash va ichki tartib-qoidalarga rioya qilish.
O‘qituvchi va haydovchi-yo‘riqchilarning kasbiy kompetentligi quyidagi me’yoriy hujjatlar va ko‘nikmalarga asoslanadi:
• Haydovchilarni tayyorlash sohasidagi islohotlarni tahlil qilish;
• O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, Vazirlar Mahkamasi, vazirlik va idoralarning yo‘l harakati sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlari;
• Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning haydovchilarning huquqiy javobgarligiga oid moddalari;
• Kasbiy pedagogika va psixologiya asoslari;
• Kasbiy ta’limning metodik asoslari;
• Yo‘l-transport hodisalarida birinchi yordam berish;
• Yo‘l harakati qoidalari;
• Avtotransport vositalarini xavfsiz boshqarish va harakat xavfsizligi asoslari;
• Avtotransport vositasini amaliy boshqarish bo‘yicha malakalar [33].
Yangi O‘zbekiston sharoitida avtomobil yo‘llarida inson hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish maqsadida yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashning quyidagi dolzarb yo‘nalishlari belgilandi:
• Avtomobil yo‘llari infratuzilmasini takomillashtirish va sifatini yaxshilash, “piyoda – jamoat transporti – velotransport – avtotransport” ustuvorligi asosida xavfsiz harakatlanish shart-sharoitlarini yaratish;
• Haydovchilarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimiga innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish orqali o‘quv jarayonini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish;
• Haydovchi va piyodalarning yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish madaniyatini oshirish, qoidabuzarliklar uchun jazo muqarrarligini ta’minlash;
• Yo‘l harakati qoidalarini bolalikdan singdirish, bu amaliyotni maktabgacha va umumta’lim muassasalarida joriy etish;
• Yo‘l harakatini raqamlashtirish, ilg‘or axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali yangi boshqaruv va nazorat tizimlarini tatbiq etish.
“Xavfsiz yo‘l va xavfsiz piyoda” dasturi doirasida yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish madaniyatini oshirishga qaratilgan tushuntirish ishlari oiladan boshlab, bog‘cha, maktab, o‘rta maxsus va oliy ta’lim muassasalari hamda barcha tashkilotlarda amalga oshirilishi lozim.
2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi va 2030-yilgacha bo‘lgan barqaror rivojlanish maqsadlari asosida olib borilayotgan islohotlar yo‘l harakati xavfsizligini kuchaytirish va ma’muriy-huquqiy tartibga solishni takomillashtirishda samara beradi
• O‘quv dasturlari talablarini bajarish;
• O‘quv mashg‘ulotlariga o‘z vaqtida qatnashish;
• O‘quv dasturlarida nazarda tutilgan sinov imtihonlarini topshirish;
• O‘quv jarayonida berilgan topshiriqlarni o‘z vaqtida bajarish;
• Akademiyaga tegishli mulklarni asrash va ichki tartib-qoidalarga rioya qilish.
O‘qituvchi va haydovchi-yo‘riqchilarning kasbiy kompetentligi quyidagi me’yoriy hujjatlar va ko‘nikmalarga asoslanadi:
• Haydovchilarni tayyorlash sohasidagi islohotlarni tahlil qilish;
• O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, Vazirlar Mahkamasi, vazirlik va idoralarning yo‘l harakati sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlari;
• Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning haydovchilarning huquqiy javobgarligiga oid moddalari;
• Kasbiy pedagogika va psixologiya asoslari;
• Kasbiy ta’limning metodik asoslari;
• Yo‘l-transport hodisalarida birinchi yordam berish;
• Yo‘l harakati qoidalari;
• Avtotransport vositalarini xavfsiz boshqarish va harakat xavfsizligi asoslari;
• Avtotransport vositasini amaliy boshqarish bo‘yicha malakalar [33].
Yangi O‘zbekiston sharoitida avtomobil yo‘llarida inson hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish maqsadida yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashning quyidagi dolzarb yo‘nalishlari belgilandi:
• Avtomobil yo‘llari infratuzilmasini takomillashtirish va sifatini yaxshilash, “piyoda – jamoat transporti – velotransport – avtotransport” ustuvorligi asosida xavfsiz harakatlanish shart-sharoitlarini yaratish;
• Haydovchilarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimiga innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish orqali o‘quv jarayonini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish;
• Haydovchi va piyodalarning yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish madaniyatini oshirish, qoidabuzarliklar uchun jazo muqarrarligini ta’minlash;
• Yo‘l harakati qoidalarini bolalikdan singdirish, bu amaliyotni maktabgacha va umumta’lim muassasalarida joriy etish;
• Yo‘l harakatini raqamlashtirish, ilg‘or axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali yangi boshqaruv va nazorat tizimlarini tatbiq etish.
“Xavfsiz yo‘l va xavfsiz piyoda” dasturi doirasida yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish madaniyatini oshirishga qaratilgan tushuntirish ishlari oiladan boshlab, bog‘cha, maktab, o‘rta maxsus va oliy ta’lim muassasalari hamda barcha tashkilotlarda amalga oshirilishi lozim.
2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi va 2030-yilgacha bo‘lgan barqaror rivojlanish maqsadlari asosida olib borilayotgan islohotlar yo‘l harakati xavfsizligini kuchaytirish va ma’muriy-huquqiy tartibga solishni takomillashtirishda samara beradi